Collectieblog

  • Panorama van filmapparaten: de Toverlantaarn

    donderdag 26 maart 2015

    In de kelder van EYE is nu het Panorama te zien, een permanente tentoonstelling waarin de geschiedenis van de cinema wordt weergegeven met filmapparaten uit de collectie. Bevlogen uitvinders en visionairs buigen zich al eeuwenlang over het vastleggen van licht en beweging in beeld. EYE brengt een reis door de tijd aan de hand van filmapparaten, die belangrijke wendingen in de filmgeschiedenis markeren. Duidelijk wordt dat de geschiedenis van de film niet begon in 1896, zoals wij allemaal denken, maar veel verder teruggaat.

    In een serie op dit blog duiken we in de wondere wereld van de filmapparatuur. In de vorige aflevering vertelden we over het diorama, waarschijnlijk het oudste object uit de collectie. De toverlantaarn heeft echter zijn wortels nog veel verder in de geschiedenis, namelijk in de Renaissancetijd, waarin ook het perspectief in de schilderkunst werd uitgevonden. Je zou deze magische lantaarn dan ook kunnen beschouwen als de voorloper van de diaprojector.

    Met de toverlantaarn konden afbeeldingen, die waren geschilderd in transparante verf op een glazen plaatje, geprojecteerd worden op een doek of de wand. Over de oorspronkelijke uitvinder was er onder de onderzoekers lang discussie, en zelfs Leonardo Da Vinci werd genoemd. Degene die echter vrijwel zeker aan de wieg heeft gestaan is de Nederlandse uitvinder en wis-, natuur- en sterrenkundige Christiaan Huygens (1629-1695).
    
    In het boek Dutch Perspectives, 350 years of visual entertainment wordt duidelijk dat ons land een belangrijke rol heeft gespeeld bij de uitvinding. Dat heeft waarschijnlijk te maken met de grote culturele ontwikkelingen en het relatief tolerante klimaat die Nederland toen kenmerkten, waarin uitvinders konden floreren.

    Zo wordt in het boek verteld hoe Huygens op het idee voor de toverlantaarn kwam. Zijn vader Constantijn had van Cornelis Drebbel, de uitvinder van de onderzeeboot, een camera obscura en een microscoop gekregen, waarmee Christiaan begon te knutselen. Rond 1659 maakte hij voor het eerst melding van zijn toverlantaarn. Dit ontwerp was meer een plezierig tussendoortje voor hem en niet iets wat hij serieus noemde in zijn wetenschappelijke publicaties. Daarom duurde het zo lang voor echt kon worden vastgesteld dat hij deze had uitgevonden.

    De toverlantaarn die in het Panorama staat opgesteld is van Watson and Sons en stamt uit ca. 1880. De projectie van dit apparaat was verreikend, dus je kon voor een groot publiek de plaatjes vertonen. De kleinere toverlantaarns waren juist weer geschikt voor wat we nu 'home cinema' zouden noemen. En in de negentiende eeuw werden er veel openbare lessen gegeven met behulp van de toverlantaarn. Dus het gebruik van visuele middelen voor educatie deed toen al opgeld.

    Voorbeeld van een toverlantaarnplaatje, collectie EYE
    Voorbeeld van een toverlantaarnplaatje, collectie EYE

    apparaten, Christiaan Huygens, toverlantaarn
  • De opticakast: een televisie uit 1800

    donderdag 15 januari 2015

    In EYE is de nieuwe tentoonstelling Panorama geopend, met een serie filmapparaten die de evolutie van de cinema in beeld brengt. Dit is uiteraard maar een kleine greep uit de collectie. De opticakast is als 'kijkkast' meer een voorloper van de televisie dan van de cinema en een intrigerend apparaat. Samen met het diorama (wel in Panorama te zien) is dit het oudste object uit de collectie van EYE en onlangs gerestaureerd. 

    Van deze Chinese illuminatiekast, of wonderkabinet zoals deze ook wel wordt genoemd, bestaan er nog maar een handvol in de wereld.  Bij een veiling van Christie’s in 2002 werd een soortgelijk object beschreven als 'een zeldzaam optisch kabinet met een klokmechanisme, om “kunstmatig vuurwerk” en optische effecten te produceren.

    Paneel voor in de opticakast

    De buitenkant van de kast verraadt niets van zijn magische interieur. De kast ziet er uit als een gewone antieke secretaire, met een schrijfklep boven, en daaronder een lade en twee deurtjes. Hierop is een Hollands landschap geschilderd met huisjes en bomen. 

    Het apparaat stamt uit de periode rond 1800 (al zijn er wel onderdelen in een latere periode toegevoegd) en is eigenlijk een theater voor het vertonen van prenten, waarmee een verhaal werd verteld. Die prenten staan op geperforeerde panelen (op de afbeeldingen zijn enkele te zien) waarvan je er drie achter elkaar kon schuiven.Wat het object filmisch maakt, is de toevoeging van licht en beweging.   

    Binnenin staan twee spiegels en een draaibaar spiraalvormig rad, dat met de hand wordt aangezwengeld. Ook is er verlichting van gloeilampen (oorspronkelijk waren dit waarschijnlijk kaarsen), wat samen met de beweging zorgt voor optisch ‘vuurwerk’, dat lijkt op het effect van een caleidoscoop. Een spectaculair schouwspel, waarbij de afbeelding lijkt te bewegen.  Dit ‘kunstmatig vuurwerk’-effect stamt waarschijnlijk al uit de tijd rond 1650. 

    De taferelen op de prenten zijn heel uiteenlopend; van Hollandse huiselijkheid tot Chinese bootvaarders en Griekse paleizen. Hier is nog geen onderzoek naar gedaan, maar hierover volgt in de toekomst meer op dit blog. Waarschijnlijk diende de opticakast  ter vermaak op kermissen en jaarmarkten en wellicht ook in de huiskamers van goedgesitueerde burgers.

     

    Paneel voor in de opticakast. Het vuur lijkt echt te flakkeren door het effect van de lamp en de spiraal. 

    Een verschil met de toverlantaarn is dat deze afbeeldingen projecteert op een scherm, terwijl bij de opticakast de plaatjes in de kast zelf te zien zijn. Het beeld is hierdoor veel kleiner en je moet echt recht voor de kast gaan zitten om het goed te zien. Daarom is ditkabinet dus eerder te beschouwen als een voorloper van de televisie en is de toverlantaarnprojectie juist een vroege versie van de filmvoorstelling.

    In het pas verschenen boek Dutch perspectives. 350 years of visual entertainment van Willem Albert Wagenaar en Annet Duller  zijn alle panelen van de opticakast van EYE afgebeeld. Zie hierover het eerdere blogbericht. In onderstaand filmpje, gemaakt door Piet Dirkx, is de opticakast in werking te zien.

    Om deze video te bekijken moet je cookies accepteren klik hier

    apparaten, opticakast, toverlantaarn