Collectieblog

  • Het bedrijfsarchief van Jean Desmet, deel 1

    donderdag 12 februari 2015

    In EYE is nog tot en met 12 april 2015 de tentoonstelling over de vroege filmondernemer Jean Desmet ( 1875-1956) te zien.  Aan zijn verzameldrift –hij bewaarde elk bonnetje- heeft Nederland een collectie films uit de jaren tien te danken, dat in combinatie met het bedrijfsarchief uniek is in de wereld en daarom is bijgeschreven op de UNESCO-lijst voor documentair erfgoed. De collectie geeft een prachtig inkijkje in Desmets strategieën en succes als filmdistributeur -en  vertoner.  Hierover interviewden we Mark-Paul Meyer, die als senior curator de tentoonstelling mede heeft samengesteld. Aan de hand van archiefstukken in de expositie vertelt hij over Desmets Hollandse zuinigheid en kosmopolitische zakeninstinct, de hevige concurrentie en het exclusieve recht op filmsterren. 

    Dwarsdoorsnede van het bioscoopbedrijf
    “Het is heel bijzonder en uniek dat het complete bedrijfsarchief van Jean Desmet bewaard is gebleven”, vertelt Meyer. “Alles bij elkaar geeft dit een dwarsdoorsnede van het bioscoopbedrijf in de jaren tien. Naast de filmcollectie vertelt dus ook het bedrijfsarchief een eigen verhaal. Veel boeken en exposities over film gaan alleen over filmstijl, maar door dit bronnenmateriaal kom je echt veel te weten over de meer zakelijke  kant,  het reilen en zeilen van de filmwereld, die minstens zo interessant is.”    

    Dronken filmpianist
    “Als filmvertoner en -distributeur hield hij zich bezig met praktische zaken zoals: hoeveel kost film per meter, word ik bedrogen of niet, heb ik een dronken pianist in mijn bioscoop? Het wordt duidelijk uit zijn administratie dat Desmet misschien niet zozeer een cinefiel was, maar wel waanzinnig hard werkte. Hij reisde veel naar het buitenland voor allerlei beurzen en presentaties, bekeek enorm veel films om te bepalen welke hij wel en niet kocht. Hij wist dus echt waar hij het over had.”  

    Met Mark-Paul Meyer kijken we naar vijf objecten uit het bedrijfsarchief in de tentoonstelling, die ons een fascinerend inzicht geven in de hoogtijdagen van Desmets carrière van 1907 tot 1916. Vandaag nummer 1, een foto van zijn reisbioscoop The Imperial Bio op de Grote Markt in Groningen. 



    Reisbioscoop The Imperial Bio
    "Als kermisondernemer zette Desmet zijn eerste stappen  in de wereld van de cinema met de aankoop van een reisbioscoop in 1906, de Imperial Bio, op deze foto te zien. Desmet was relatief laat met zijn reisbioscoop, deze bestonden al zo’n 10 jaar in Nederland. Hij moest dus iets nieuws verzinnen om zijn concurrenten de loef af te steken. De voorgevel heeft hij in ‘keizerlijke’ stijl laten maken om de bezoekers te imponeren. Waar de meeste reisbioscopen vrij oncomfortabel waren- krappe tochtige tenten met gammele houten stoeltjes- was hier alles perfect verzorgd, met 300 pluche stoelen. Alles werd ingezet om de bezoeker te vermaken en te verwennen."






    bioscopen, archief, Jean Desmet, archief Desmet
  • De filmfabriek van Franz Anton Nöggerath en zn.

    donderdag 30 oktober 2014

    Filmpionier Jean Desmet is inmiddels behoorlijk bekend en zijn archief tot Werelderfgoed verklaard. Maar wie kent zijn concurrent Franz Anton Nöggerath? Eind 19e eeuw maakte hij voor zijn eigen theater filmpjes met impressies en actualiteiten, veelal in Amsterdam, die nu bekend staan als de oudste Nederlandse films.

    Door een brand in zijn theater in 1902 is hier helaas veel van verloren gegaan.  Zijn compilatie De oudste beelden van Amsterdam dook echter begin jaren twintig weer op en is nu geconserveerd en gedigitaliseerd samen met drie andere oude films in het  project 'Breng Amsterdam in Beeld'. 

    FAN sr.
    De van oorsprong Duitse Franz Anton Nöggerath Sr. (1859-1908) was de uitbater van Variététheater Flora aan de Amstelstraat in Amsterdam. In 1896 werd hier voor het eerst in Amsterdam een film vertoond, wat meteen een groot succes was. Ook bij de daaropvolgende voorstellingen liep het zo storm, dat Nöggerath besloot zelf filmapparatuur te kopen. Hij gaf opdracht om actualiteiten te filmen.Zo kon je wat overdag gebeurd was, 's avonds al zien in het theater. Hij filmde in 1898 de inhuldiging van prinses Wilhelmina en een jaar later de Boerenoorlog. Hiervoor ging hij niet naar Zuid-Afrika, maar huurde wat leeuwen uit Artis.

    Daarnaast werden veel uit het buitenland geïmporteerde films vertoond en verhuurd. Na de dood van zijn vader nam Franz Anton Nöggerath Jr. (1880-1940) het bedrijf over en ging zich richten op de speelfilmproductie.

    Nabij Amsterdam vestigde hij de Franz Anton Nöggerath (FAN)-filmfabriek, waar films werden opgenomen, ontwikkeld, gemonteerd, gekopieerd en ten slotte gedistribueerd over de hele wereld.

    FAN jr.
    De Flora werd verkocht aan concurrent Jean Desmet, die hier zijn grote droom wilde realiseren: een amusementspaleis compleet met bioscoop, kunstijsbaan, concertzaal en dakterras. Deze wens zou echter  nooit in vervulling gaan.

    In tegenstelling tot Desmets omvangrijke archief, is van de Nöggeraths helaas bijna niets meer over: het enige van Senior in het archief van EYE is onderstaande brief uit 1903. Van Junior zijn er nog enkele archivalia, maar die toch interessant zijn: een brochure uit 1912 over de filmfabriek en twee plakboeken met recensies en publiciteit uit de jaren tien en twintig, waaronder onderstaande advertentie. De inventaris van het archief is op aanvraag beschikbaar.

    Brief van Nöggerath sr. naar aanleiding van de brand in Flora

    Advertentie van Nöggerath jr. waaruit blijkt dat er zowel films werden verhuurd, als eigen opnamen werden gemaakt.

    bioscopen, Franz Anton Nöggerath, filmstudio's, archief, Jean Desmet
  • Opening en documentaire Parisienbioscoopzaal

    donderdag 16 oktober 2014



    Op woensdag 22 oktober vindt om 21:00 de opening plaats van de historische Parisienbioscoopzaal in De Filmhallen in Amsterdam. Het publiek kan dan voor het eerst in twee jaar weer plaatsnemen in het fraaie art deco interieur dat in 1924 werd ingebouwd in de Parisienbioscoop aan de Nieuwendijk, en kijken naar de Found Footagefilm Final cut, ladies and gentlemen van de Hongaarse regisseur György Pálfi. EYE zal de programmering van de zaal voor haar rekening nemen.  

    Op dit moment wordt er bovendien gewerkt aan een korte documentaire over de illustere geschiedenis van het interieur, door filmmaker Jan Willem Looze. In de documentaire zal onder andere historisch filmmateriaal te zien zijn van de zaal, en een interview met Ilse Hughan, Jean Desmets kleindochter die ervoor zorgde dat het interieur bewaard bleef. Ook komt de architect André van Stigt aan het woord, die werkt aan de verbouw van de Hallen. Hij kende de Parisienzaal al doordat zijn vader Joop van Stigt deze destijds in het voormalige Vondelparkpaviljoen van EYE heeft ingebouwd.

    Voor meer informatie over het Parisieninterieur, klik hier. 


    bioscopen, Werelderfgoed, Jean Desmet
  • Interieur Parisienbioscoopzaal in De Filmhallen

    donderdag 9 oktober 2014

    In de nieuwe bioscoop De Filmhallen in Amsterdam wordt op dit moment een heel bijzondere filmzaal ingebouwd. Dit prachtige art deco interieur komt oorspronkelijk uit de bioscoop Cinema Parisien, een van Nederlands eerste bioscopen. Van 1910 tot 1987 was deze aan de Nieuwendijk 69 in Amsterdam gevestigd. Daarna is het interieur geschonken aan EYE, waar het in een van de bioscoopzalen in de voormalige locatie van EYE, het Vondelparkpaviljoen stond opgesteld. Na de opening van de nieuwe gebouw van EYE, waar dit interieur niet in te passen bleek, werd het tijdelijk opgeslagen. Het project De Filmhallen maakte het mogelijk het opnieuw te tonen, in zaal 7, die door EYE ook geprogrammeerd zal worden. Op onderstaande foto is al een deel van het interieur te zien. Het is de bedoeling dat Parisienzaal eind oktober in gebruik zal worden genomen.

    Foto: Jan Hein Bal


















    Vanaf de opening tot 1956 was de vermaarde bioscoopondernemer Jean Desmet directeur van Cinema Parisien. Het is de enige bioscoop die hij zijn leven lang heeft uitgebaat. Hij had ook zijn hoofdkantoor hierboven gevestigd. In de beginjaren werden er doorlopend korte filmpjes vertoond en het was er zo druk dat mensen naar verluidt onder het scherm door via de nooduitgang naar buiten werden geduwd. Het lag naast het bioscoopje Centraal, waar in de jaren zestig en zeventig hetzelfde soort films werd vertoond (ietwat pikante derderangsfilms) in een louche bocht waar de gemiddelde Amsterdammer liever niet gezien wilde worden. In 1987 sloot Parisien en het pand werd afgebroken.

    Cinema Parisien in de jaren '70
    Desmets kleindochter Ilse Hughan schonk het Parisieninterieur aan het Filmmuseum. Het kreeg weer een tweede leven als filmzaal in het Vondelparkpaviljoen en werd toegevoegd aan de rijke Desmet-collectie, die inmiddels tot Werelderfgoed is verklaard. EYE wijdt hieraan van 14 december 2014 t/m 12 april 2015 een uitgebreide tentoonstelling: Jean Desmets Droomfabriek-De avontuurlijke jaren van de film (1907-1916).

    Klik hier voor de inventaris van het Desmet-archief, dat compleet gedigitaliseerd is, raadpleegbaar in de bibliotheek, en hier voor de serie artikelen over Desmet die eerder op dit blog verscheen.

    bioscopen, Werelderfgoed, Jean Desmet
  • Archief bioscoop Kriterion

    donderdag 28 augustus 2014

    Het archief van de Amsterdamse studentenbioscoop Kriterion is nu toegankelijk voor het publiek. Dit filmtheater werd in 1945 opgericht onder de naam Stichting Onderlinge Studenten Steun Kriterion, door een groep studenten, aangevoerd door Piet Meerburg en Fiedeldy Dop,  die tijdens de oorlog in het verzet zaten en daardoor hun studie hadden moeten staken. 
     
    De bedoeling was om met een commerciële bioscoop studenten van een inkomen te voorzien. Ze kochten hiervoor het verwaarloosde pand van de joodse arbeidersvereniging Handwerkers Vriendenkring aan de Roetersstraat, dat in de oorlog door de NSB in beslag was genomen. Ze legden hun engagement vast in de naam Kriterion, dat in het Grieks maatstaf of toetssteen betekent. Het filmtheater wordt nog steeds geheel gerund door studenten en heeft een non-hiërarchische structuur.



     
    Kriterion waarschijnlijk rond 1947
    Piet Meerburg stond een half jaar na de opening van Kriterion ook aan de basis van het huidige EYE Film Instituut. Samen met Paul Kijzer richtte hij het Nederlandsch Historisch Film Archief (NHFA) op. Twee jaar later werd hij hier benoemd tot directeur.

    Bijzonder is dat dit archief veel stukken bevat uit het jaar van oprichting en de vroege jaren van Kriterion. De recette- en weekstaten stammen uit die tijd tot en met de jaren zeventig en filmladders uit de jaren vijftig en zestig. Klik HIER voor de inventaris.

    Naast het archief bij EYE is ook een deel van het Kriterion-materiaal te vinden bij het Instituut voor Internationale Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam. Klik hier voor meer informatie de inventaris van dit archief.

    bioscopen, archief, Nederlands Filminstituut, Kriterion
  • De bioscoop en het Amsterdamse straatleven in de jaren dertig

    donderdag 24 juli 2014


    Een nieuw verworven verzameling foto’s laat zien dat er in de jaren dertig in Amsterdam op een wel heel opvallende manier reclame werd gemaakt voor bioscoopfilms. De gekste stunts werden uitgehaald om de aandacht te trekken van willekeurige passanten op straat en hen de bioscoop in te krijgen. Uit de nalatenschap van een filmoperateur, die werkte in de Amsterdamse Tuschinskibioscopen, heeft EYE een collectie persfoto’s aangekocht, die een unieke blik geeft op het straatbeeld en de filmcultuur in die tijd.
    Hier loopt een bioscoopportier door de Nieuwendijk bij Cinema Royal.  Zijn hoofdloze metgezel is waarschijnlijk de hoofdpersoon uit de sciencefictionfilm The Invisible Man (1933, James Whale, naar het gelijknamige boek van H.G. Wells), over een mysterieuze wetenschapper die zichzelf onzichtbaar heeft gemaakt. 

    Deze zusters maken reclame voor The Country Doctor(Henry King, 1936), waar de twee jaar oude Canadese Dionne-vijfling -die later wereldberoemd zou worden- voor het eerst in figureerde.
    1936 was ook het jaar waarin Modern Timesvan Charlie Chaplin wereldwijd uitkwam, die zoals het spandoek op het busje al aangeeft, in drie bioscopen tegelijkertijd in première ging.

    De bioscoop was in die jaren dermate populair dat films door winkeliers werden ingezet om klanten te trekken. Zoals in deze etalage van een hoedenwinkel, die dankbaar gebruikt maakt van het filmicoon om zijn waar aan te prijzen.


    bioscopen, reclame, Charlie Chaplin, foto
  • Glasmozaïek uit Bellevue Cinerama gered!

    dinsdag 25 januari 2011

    In 2006 sloot bioscoop Bellevue Cinerama (als Filmmuseum Cinerama) in Amsterdam `zijn deuren om plaats te maken voor de nieuwbouw van Joop van den Ende's DeLaMar theater. Vóór de sloop werd onderzocht of er waardevolle elementen in het gebouw aanwezig waren om eventueel te behouden. Door de VandenEnde Foundation werd toen uit voorzorg gekozen voor een kostbare ontmanteling en opslag van een opvallend glasmozaiek uit de foyer. De kunstenaar was echter onbekend en vervolgens begon een jarenlange lobby voor herplaatsing. Ryclef Rienstra van VandenEnde wilde het niet terug in DeLaMar, toenmalig Filmmuseum directeur Rien Hagen vond het ongeschikt voor toekomstige EYE nieuwbouw.
    Bellevue Cinerama architect Carel Wirtz uit Rotterdam was overleden en er werd tevergeefs gezocht naar de kunstenaar bij Stedelijk Museum, Piet Meerburg en de auteur van de geschiedenis van Bellevue Cinerama op de website over 70mm film.. Zonder geidentificeerde kunstenaar moest Instituut Collectie Nederland negatief adviseren over behoud en kostbare herplaatsing. Vernietiging van het mozaiek leek onafwendbaar toen er onverwacht nieuw licht op de zaak kwam.
    Op de begrafenis van de Rotterdamse kunstenaar Wally Elenbaas in 2008 bespraken kunsthistorici onder meer een scriptie van een student waarin een niet nader bekend werk van Elenbaas werd genoemd in de inmiddels afgebroken bioscoop. Via eerder genoemde website werd een afbeelding gevonden en geinformeerd naar het lot van dit werk en kon naar VandenEnde worden verwezen. Het bleek dat de twee Rotterdammers Wirtz en Elenbaas vaker samengewerkten. Jaren bleef het stil maar uiteindelijk in 2010 bij de opening van DeLaMar blijkt een happy end. Woningbouwcorporatie Maasdelta met diverse kunstwerken van Elenbaas in haar vestigingen in regio Rotterdam heeft het glasmozaiek uit Amsterdam een plaats gegeven in haar kantoor te Maassluis.
                                                                                     Foto Rob Lambers, 2006.

    bioscopen
  • CITY BIOSCOOP AMSTERDAM

    dinsdag 7 december 2010

    In Amsterdam is de City bioscoop heropend na een jarenlange verbouwing. Wat eens Nederland’s grootse zaal was met ruim 1800 plaatsen heeft plaatsgemaakt voor zeven zalen van 69 tot 110 stoelen. De reeds lang verdwenen gevel uit 1935 van architect Jan Wils is echter indrukwekkend gerestaureerd en vormt een landmark voor Amsterdam, waarvan de lichtreclame bij avond al aandacht trekt vanuit het Vondelpark.










    Er is nu weer overeenkomst zichtbaar met Wils’ andere Amsterdamse bioscoop Van Swinden (thans Zeeman, Van Swindenstraat 72-76) waarvan EYE een omvangrijk fotoalbum heeft van de bouw. Bij de City restauratie is onder meer onderzoek gedaan naar historische foto’s in de EYE collectie. De kleine foto toont City in 2007, vlak voor de restauratie begon. (klik erop om te vergroten)
    bioscopen
  • FOTO EXPOSITIE 65 JAAR SOSS KRITERION

    maandag 1 november 2010

    In het weekend van 5-7 november is het lustrum 65 jaar Stichting Onderlinge Studenten Steun Ktiterion. Naast allerlei andere festiviteiten is er vanaf nu ook een fototentoonstelling bij de verschillende vestigingen van de stichting (filmtheater Kriterion, Filmtheater de Uitkijk, Eetcafe 'Skek, Studio/K, en Shell Kriterion), onder meer foto’s uit de EYE collectie. Zie ook de
    bioscopen, foto, Kriterion