Collectieblog

  • Het bedrijfsarchief van Jean Desmet, deel 1

    donderdag 12 februari 2015

    In EYE is nog tot en met 12 april 2015 de tentoonstelling over de vroege filmondernemer Jean Desmet ( 1875-1956) te zien.  Aan zijn verzameldrift –hij bewaarde elk bonnetje- heeft Nederland een collectie films uit de jaren tien te danken, dat in combinatie met het bedrijfsarchief uniek is in de wereld en daarom is bijgeschreven op de UNESCO-lijst voor documentair erfgoed. De collectie geeft een prachtig inkijkje in Desmets strategieën en succes als filmdistributeur -en  vertoner.  Hierover interviewden we Mark-Paul Meyer, die als senior curator de tentoonstelling mede heeft samengesteld. Aan de hand van archiefstukken in de expositie vertelt hij over Desmets Hollandse zuinigheid en kosmopolitische zakeninstinct, de hevige concurrentie en het exclusieve recht op filmsterren. 

    Dwarsdoorsnede van het bioscoopbedrijf
    “Het is heel bijzonder en uniek dat het complete bedrijfsarchief van Jean Desmet bewaard is gebleven”, vertelt Meyer. “Alles bij elkaar geeft dit een dwarsdoorsnede van het bioscoopbedrijf in de jaren tien. Naast de filmcollectie vertelt dus ook het bedrijfsarchief een eigen verhaal. Veel boeken en exposities over film gaan alleen over filmstijl, maar door dit bronnenmateriaal kom je echt veel te weten over de meer zakelijke  kant,  het reilen en zeilen van de filmwereld, die minstens zo interessant is.”    

    Dronken filmpianist
    “Als filmvertoner en -distributeur hield hij zich bezig met praktische zaken zoals: hoeveel kost film per meter, word ik bedrogen of niet, heb ik een dronken pianist in mijn bioscoop? Het wordt duidelijk uit zijn administratie dat Desmet misschien niet zozeer een cinefiel was, maar wel waanzinnig hard werkte. Hij reisde veel naar het buitenland voor allerlei beurzen en presentaties, bekeek enorm veel films om te bepalen welke hij wel en niet kocht. Hij wist dus echt waar hij het over had.”  

    Met Mark-Paul Meyer kijken we naar vijf objecten uit het bedrijfsarchief in de tentoonstelling, die ons een fascinerend inzicht geven in de hoogtijdagen van Desmets carrière van 1907 tot 1916. Vandaag nummer 1, een foto van zijn reisbioscoop The Imperial Bio op de Grote Markt in Groningen. 



    Reisbioscoop The Imperial Bio
    "Als kermisondernemer zette Desmet zijn eerste stappen  in de wereld van de cinema met de aankoop van een reisbioscoop in 1906, de Imperial Bio, op deze foto te zien. Desmet was relatief laat met zijn reisbioscoop, deze bestonden al zo’n 10 jaar in Nederland. Hij moest dus iets nieuws verzinnen om zijn concurrenten de loef af te steken. De voorgevel heeft hij in ‘keizerlijke’ stijl laten maken om de bezoekers te imponeren. Waar de meeste reisbioscopen vrij oncomfortabel waren- krappe tochtige tenten met gammele houten stoeltjes- was hier alles perfect verzorgd, met 300 pluche stoelen. Alles werd ingezet om de bezoeker te vermaken en te verwennen."






    bioscopen, archief, Jean Desmet, archief Desmet
  • De filmfabriek van Franz Anton Nöggerath en zn.

    donderdag 30 oktober 2014

    Filmpionier Jean Desmet is inmiddels behoorlijk bekend en zijn archief tot Werelderfgoed verklaard. Maar wie kent zijn concurrent Franz Anton Nöggerath? Eind 19e eeuw maakte hij voor zijn eigen theater filmpjes met impressies en actualiteiten, veelal in Amsterdam, die nu bekend staan als de oudste Nederlandse films.

    Door een brand in zijn theater in 1902 is hier helaas veel van verloren gegaan.  Zijn compilatie De oudste beelden van Amsterdam dook echter begin jaren twintig weer op en is nu geconserveerd en gedigitaliseerd samen met drie andere oude films in het  project 'Breng Amsterdam in Beeld'. 

    FAN sr.
    De van oorsprong Duitse Franz Anton Nöggerath Sr. (1859-1908) was de uitbater van Variététheater Flora aan de Amstelstraat in Amsterdam. In 1896 werd hier voor het eerst in Amsterdam een film vertoond, wat meteen een groot succes was. Ook bij de daaropvolgende voorstellingen liep het zo storm, dat Nöggerath besloot zelf filmapparatuur te kopen. Hij gaf opdracht om actualiteiten te filmen.Zo kon je wat overdag gebeurd was, 's avonds al zien in het theater. Hij filmde in 1898 de inhuldiging van prinses Wilhelmina en een jaar later de Boerenoorlog. Hiervoor ging hij niet naar Zuid-Afrika, maar huurde wat leeuwen uit Artis.

    Daarnaast werden veel uit het buitenland geïmporteerde films vertoond en verhuurd. Na de dood van zijn vader nam Franz Anton Nöggerath Jr. (1880-1940) het bedrijf over en ging zich richten op de speelfilmproductie.

    Nabij Amsterdam vestigde hij de Franz Anton Nöggerath (FAN)-filmfabriek, waar films werden opgenomen, ontwikkeld, gemonteerd, gekopieerd en ten slotte gedistribueerd over de hele wereld.

    FAN jr.
    De Flora werd verkocht aan concurrent Jean Desmet, die hier zijn grote droom wilde realiseren: een amusementspaleis compleet met bioscoop, kunstijsbaan, concertzaal en dakterras. Deze wens zou echter  nooit in vervulling gaan.

    In tegenstelling tot Desmets omvangrijke archief, is van de Nöggeraths helaas bijna niets meer over: het enige van Senior in het archief van EYE is onderstaande brief uit 1903. Van Junior zijn er nog enkele archivalia, maar die toch interessant zijn: een brochure uit 1912 over de filmfabriek en twee plakboeken met recensies en publiciteit uit de jaren tien en twintig, waaronder onderstaande advertentie. De inventaris van het archief is op aanvraag beschikbaar.

    Brief van Nöggerath sr. naar aanleiding van de brand in Flora

    Advertentie van Nöggerath jr. waaruit blijkt dat er zowel films werden verhuurd, als eigen opnamen werden gemaakt.

    bioscopen, Franz Anton Nöggerath, filmstudio's, archief, Jean Desmet
  • Archief bioscoop Kriterion

    donderdag 28 augustus 2014

    Het archief van de Amsterdamse studentenbioscoop Kriterion is nu toegankelijk voor het publiek. Dit filmtheater werd in 1945 opgericht onder de naam Stichting Onderlinge Studenten Steun Kriterion, door een groep studenten, aangevoerd door Piet Meerburg en Fiedeldy Dop,  die tijdens de oorlog in het verzet zaten en daardoor hun studie hadden moeten staken. 
     
    De bedoeling was om met een commerciële bioscoop studenten van een inkomen te voorzien. Ze kochten hiervoor het verwaarloosde pand van de joodse arbeidersvereniging Handwerkers Vriendenkring aan de Roetersstraat, dat in de oorlog door de NSB in beslag was genomen. Ze legden hun engagement vast in de naam Kriterion, dat in het Grieks maatstaf of toetssteen betekent. Het filmtheater wordt nog steeds geheel gerund door studenten en heeft een non-hiërarchische structuur.



     
    Kriterion waarschijnlijk rond 1947
    Piet Meerburg stond een half jaar na de opening van Kriterion ook aan de basis van het huidige EYE Film Instituut. Samen met Paul Kijzer richtte hij het Nederlandsch Historisch Film Archief (NHFA) op. Twee jaar later werd hij hier benoemd tot directeur.

    Bijzonder is dat dit archief veel stukken bevat uit het jaar van oprichting en de vroege jaren van Kriterion. De recette- en weekstaten stammen uit die tijd tot en met de jaren zeventig en filmladders uit de jaren vijftig en zestig. Klik HIER voor de inventaris.

    Naast het archief bij EYE is ook een deel van het Kriterion-materiaal te vinden bij het Instituut voor Internationale Sociale Geschiedenis (IISG) te Amsterdam. Klik hier voor meer informatie de inventaris van dit archief.

    bioscopen, archief, Nederlands Filminstituut, Kriterion