Collectieblog

  • De opticakast: een televisie uit 1800

    donderdag 15 januari 2015

    In EYE is de nieuwe tentoonstelling Panorama geopend, met een serie filmapparaten die de evolutie van de cinema in beeld brengt. Dit is uiteraard maar een kleine greep uit de collectie. De opticakast is als 'kijkkast' meer een voorloper van de televisie dan van de cinema en een intrigerend apparaat. Samen met het diorama (wel in Panorama te zien) is dit het oudste object uit de collectie van EYE en onlangs gerestaureerd. 

    Van deze Chinese illuminatiekast, of wonderkabinet zoals deze ook wel wordt genoemd, bestaan er nog maar een handvol in de wereld.  Bij een veiling van Christie’s in 2002 werd een soortgelijk object beschreven als 'een zeldzaam optisch kabinet met een klokmechanisme, om “kunstmatig vuurwerk” en optische effecten te produceren.

    Paneel voor in de opticakast

    De buitenkant van de kast verraadt niets van zijn magische interieur. De kast ziet er uit als een gewone antieke secretaire, met een schrijfklep boven, en daaronder een lade en twee deurtjes. Hierop is een Hollands landschap geschilderd met huisjes en bomen. 

    Het apparaat stamt uit de periode rond 1800 (al zijn er wel onderdelen in een latere periode toegevoegd) en is eigenlijk een theater voor het vertonen van prenten, waarmee een verhaal werd verteld. Die prenten staan op geperforeerde panelen (op de afbeeldingen zijn enkele te zien) waarvan je er drie achter elkaar kon schuiven.Wat het object filmisch maakt, is de toevoeging van licht en beweging.   

    Binnenin staan twee spiegels en een draaibaar spiraalvormig rad, dat met de hand wordt aangezwengeld. Ook is er verlichting van gloeilampen (oorspronkelijk waren dit waarschijnlijk kaarsen), wat samen met de beweging zorgt voor optisch ‘vuurwerk’, dat lijkt op het effect van een caleidoscoop. Een spectaculair schouwspel, waarbij de afbeelding lijkt te bewegen.  Dit ‘kunstmatig vuurwerk’-effect stamt waarschijnlijk al uit de tijd rond 1650. 

    De taferelen op de prenten zijn heel uiteenlopend; van Hollandse huiselijkheid tot Chinese bootvaarders en Griekse paleizen. Hier is nog geen onderzoek naar gedaan, maar hierover volgt in de toekomst meer op dit blog. Waarschijnlijk diende de opticakast  ter vermaak op kermissen en jaarmarkten en wellicht ook in de huiskamers van goedgesitueerde burgers.

     

    Paneel voor in de opticakast. Het vuur lijkt echt te flakkeren door het effect van de lamp en de spiraal. 

    Een verschil met de toverlantaarn is dat deze afbeeldingen projecteert op een scherm, terwijl bij de opticakast de plaatjes in de kast zelf te zien zijn. Het beeld is hierdoor veel kleiner en je moet echt recht voor de kast gaan zitten om het goed te zien. Daarom is ditkabinet dus eerder te beschouwen als een voorloper van de televisie en is de toverlantaarnprojectie juist een vroege versie van de filmvoorstelling.

    In het pas verschenen boek Dutch perspectives. 350 years of visual entertainment van Willem Albert Wagenaar en Annet Duller  zijn alle panelen van de opticakast van EYE afgebeeld. Zie hierover het eerdere blogbericht. In onderstaand filmpje, gemaakt door Piet Dirkx, is de opticakast in werking te zien.

    Om deze trailer te bekijken moet je Youtube cookies accepteren klik hier

    apparaten, opticakast, toverlantaarn
  • Anita Ekberg (29 September 1931 – 11 January 2015) overleden

    donderdag 15 januari 2015

    Wij eren de deze week overleden actrice / fotomodel met en keuze van foto's uit de EYE collectie

  • Jan-Heins keuze uit de fotocollectie van EYE: foto 6

    zaterdag 10 januari 2015

    Naar aanleiding van zijn afscheid van EYE als beheerder van de fotocollectie hebben we Jan-Hein Bal gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Welke foto's hebben op hem de meeste indruk gemaakt? Vandaag de zesde en laatste foto.

    6. Still uit Metropolis (Fritz Lang, 1925-1927, Duitsland, fotograaf Horst von Harbou

    ‘De adembenemende decors en trucages maken Metropolis mijn favoriete zwijgende sciencefictionfilm. Op deze foto zien we een droomscène- wat ook wordt benadrukt met de retouches aan de randen van de foto- over de Toren van Babel. Deze scène is nog fantasierijker dan de rest van de film en springt er daardoor echt uit. De ongeveer 50 stillfoto’s van Metropolis kun je overigens bekijken in het prachtige fotoboek Metropolis: un film de Fritz Lang: images d'un tournage  (la Cinémathèque Française, 1985).’

     

     

     

     

     

     

     

     


     

    foto
  • Jan-Heins keuze uit de fotocollectie van EYE: foto 5

    vrijdag 9 januari 2015

    Naar aanleiding van zijn afscheid van EYE als beheerder van de fotocollectie hebben we Jan-Hein Bal gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Welke foto's hebben op hem de meeste indruk gemaakt? Vandaag foto 5.

    5. Still uit Louisiana Story (Robert J. Flaherty, 1948, VS) fotograaf Todd Webb

    ‘Een zeldzame documentairefoto uit de collectie. Van speelfilms worden altijd op veel grotere schaal reclamefoto's in omloop gebracht. De hoofdpersoon in deze voor mij favoriete documentaire Louisiana Story leeft in de moerassen van Florida en ziet alles om zich heen veranderen door de oprukkende oliewinning. Het is een mooi geobserveerd portret van zijn leefwereld, met prachtige natuuropnames. Deels gefilmd vanuit een bootje, wat daar het makkelijkste vervoersmiddel is.’

    foto
  • Jan-Heins keuze uit de fotocollectie van EYE: foto 4

    donderdag 8 januari 2015

    Naar aanleiding van zijn afscheid van EYE als beheerder van de fotocollectie hebben we Jan-Hein Bal gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Welke foto's hebben op hem de meeste indruk gemaakt? Vandaag foto 4.

    Foto 4 Still uit Die Nibelungen: Siegfried (Fritz Lang, 1924, Duitsland), fotograaf Horst von Harbou

    ‘Dit eerste deel van Die Nibelungen is een erg lange en langzame, maar toch fascinerende film gebaseerd op een Noors-Germaanse saga over de held Siegfried, die alles inzet in zijn strijd om zijn geliefde Kriemhilde te veroveren, waaronder het dragen van een onzichtbaarheidsmantel. Een kolossale productie met adembenemende decors die werd opgenomen in de Ufa-filmstudio's. Net als bij de vorige foto spreekt hier de combinatie van fantasie en oude architectuur op deze foto me heel erg aan.’

    foto
  • Jan-Heins keuze uit de fotocollectie van EYE: foto 3

    woensdag 7 januari 2015

    Naar aanleiding van zijn afscheid van EYE als beheerder van de fotocollectie hebben we Jan-Hein Bal gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Welke foto's hebben op hem de meeste indruk gemaakt? Vandaag foto 3.

    3. Still uit Andrei Rublev (Adrei Tarkovski, 1966, Rusland), fotograaf onbekend

    ‘Ik heb iets met kostuumfilms en Andrei Rublev is de mooiste film van Tarkovski. Het is een historisch epos over het leven van een iconenschilder, met de nadruk op het tijdperk waarin hij leefde. De compositie is prachtig en ik ben ook dol op silhouetten, die je eigenlijk op bijna al mijn favoriete filmfoto's ziet. Dit effect verkrijg je door tegenlichtopnames.’

    foto
  • Jan-Heins keuze uit de fotocollectie van EYE: foto 2

    dinsdag 6 januari 2015

    Naar aanleiding van zijn afscheid van EYE als beheerder van de fotocollectie hebben we Jan-Hein Bal gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Welke foto's hebben op hem de meeste indruk gemaakt? Vandaag foto 2.

    Foto 2 Still uit Fitzcarraldo (Werner Herzog, 1982, Duitsland), fotograaf Beat Presser

    ‘Mijn favoriete speelfilm van Werner Herzog, Fitzcarraldo, is volledig op locatie geschoten in de jungle en heeft een waanzinnig plot: een idioot die het plan heeft om een opera te bouwen in de jungle van Brazilië. Hiervoor moet hij een stoomboot aan de andere kant van een berg zien te krijgen. Er zijn in deze film geen special effects gebruikt; het schip is echt de berg opgetrokken. Herzog ontzag zichzelf op geen enkele manier. Hij is een geobsedeerd filmer van mensen met obsessies.’

    foto
  • Jan Heins keuze: de mooiste filmfoto's uit de collectie van EYE

    maandag 5 januari 2015

    Het was het einde van een tijdperk: Jan-Hein Bal, beheerder van de collectie filmfoto’s, heeft na eenenveertig jaar afscheid genomen van EYE. Daarom hebben we Jan-Hein (die overigens nog wel als vrijwilliger blijft werken bij EYE, maar nu bij de affichecollectie) gevraagd zijn favoriete foto’s te kiezen uit de meer dan 700.000 foto-items in de collectie: van stills, setfoto's en portretten tot prentbriefkaarten en lobbycards. Wat maakt voor hem een filmfoto bijzonder? Hoe verzamelde hij al die foto’s? En welke beelden staan in zijn geheugen gegrift?

    Jan-Hein aan het werk bij het Filmmuseum in 2000

    In de eerste helft van zijn carrière, vanaf 1973, werkte Jan-Hein als bibliotheekmedewerker bij het toenmalige Filmmuseum. 'Toen er rond 1991 een reorganisatie kwam, stelde toenmalig directeur Hoos Blotkamp voor dat ik op een andere afdeling ging werken. De Filmgerelateerde collecties waren nog onbemand, dus ik kon kiezen wat ik wilde doen, een enorme luxe.’
     
    Het leukste aan zijn werk vond hij het identificeren van foto's. ‘Bepalen bij welke film een foto hoort of wie erop staan. We kregen setjes foto's van distributeurs, keurig geordend, maar ook schenkingen met losse foto's van verzamelaars, zonder enig idee bij welke films ze horen. Dat was een heel gepuzzel, maar een leuke uitdaging.’
     
    ‘Er kwamen altijd ontzettend veel stills en divaportretten uit Hollywoodfilms binnen. Maar de focus lag bij EYE toch wel altijd op het verzamelen van Nederlandse filmfoto's. Interessant is de verandering in hoe er tegen de filmfoto's werd aangekeken. Vroeger ging het meer om hun functie: wat vertellen ze over de film? Nu is er meer aandacht voor foto’s als op zich staand object en worden ze soms zelfs als kunst gezien. Een soort museale herwaardering.’
     
    Tot op het laatst deed Jan-Hein nog bijzondere ontdekkingen. Zo tikte hij dit voorjaar nog voor 50 Euro een collectie foto's van Amsterdamse bioscoopreclames in de jaren dertig op de kop (Zie het blogartikel hierover).'Ik vond ze via een oud-filmoperateur uit Amsterdam die overleden was. Echt een unieke collectie die tegelijk zowel de geschiedenis van bioscopen als het Amsterdamse straatleven in die tijd in beeld brengt.’ 
     
    Over naar de selectie van Jan-Hein, wat natuurlijk een bijna onmogelijke opgave was. Welke filmfoto’s uit deze enorme collectie zijn hem het meest bijgebleven en waarom? Bereid je voor op zes iconische foto’s uit de filmgeschiedenis! Vandaag nummer 1, en we houden de spanning erin: de komende dagen volgen de andere foto's.
     

    Still uit Nosferatu: Phantom der Nacht (Werner Herzog, 1979, Duitsland), fotograaf Claude Chiarini

    ‘Werner Herzog is een van mijn meest geliefde regisseurs. Maar deze remake van F.W. Murnau's horrorfilm Nosferatu, eine Symphonie des Grauens, die deels in Delft opgenomen is, vind ik te afstandelijk en gestileerd. Toch vind ik deze foto prachtig, louter vanwege de compositie. Mooi uitgewogen, symmetrisch en rijk aan detail. Eigenlijk is dit bijna geen filmstill, meer een kunstfoto. Op de meeste filmfoto's staan namelijk acteurs, deze trekken van oudsher de meeste aandacht in de vitrine van de bioscoop.’
    foto
  • Gelukkig Nieuwjaar

    maandag 5 januari 2015

    Iedereen de beste wensen voor 2015. Vandaag een still uit de film Trouwe kameraden (1949), een 16mm speelfilm van Ernst Winar (1894-1978) over twee weeskinderen en hun hond. Op de foto hoofdrolspeelster Elsje Niestadt met de hond Hector. Verder zijn in deze film o.a. te zien Sylvain Poons (als orgeldraaier Janus Zwengel) en Alex de Meester (als hondenmepper).

    Van regisseur en acteur Ernst Winar heeft Eye het papieren archief. De inventaris is op aanvraag beschikbaar.

    Ernst Winar
  • Kerstmis 2014

    dinsdag 23 december 2014

    Wij van de Filmgerelateerde collecties wensen al onze lezers fijne kerstdagen met stills uit King of Kings (1961), Night and Day (1946) en een curieuze publiciteitsfoto voor de komische spionagefilm The Last of the Secret Agents? (1966). Klik op afbeelding om te vergroten.
     

     

     

     

     

     

     

    Cary Grant, kerstmis

Pagina's