Reclame vereeuwigd op glas: Bioscoopreclames op glasdia’s

Reclame vereeuwigd op glas: Bioscoopreclames op glasdia’s

Monday 28 August 2017

De films die in het bezit zijn van EYE filmmuseum vormen op zichzelf een prachtige collectie. Maar films vertellen slechts de helft van het verhaal. Elementen als de artefacten uit de productie en vertoning van films, zoals de apparatuur, persberichten, filmposters en dergelijke, geven ons de kans om een tijdsbeeld te schetsen van de tijd, waarin deze films voor het eerst vertoond werden. En EYE heeft gelukkig een grote collectie film-gerelateerde objecten weten op te bouwen door acquisitie en schenkingen. In het kader van mijn stage ben ik in aanraking gekomen met glasdia’s of wel toverlantaarnplaten met reclames die rond vertoningen gebruikt werden. Laat me vertellen hoe ik daarbij terecht ben gekomen.

Toverlantaarnplaten staan in het kader van precinema al enkele jaren weer in de belangstelling van de academische wereld. Het internationale onderzoeksproject “A Million Pictures” is een voorbeeld van deze belangstelling. Binnen dit project, waarvan EYE een van de faciliterende partners is, wordt getracht om inzicht te krijgen in de talrijke collecties van lantaarnplaten. Ook binnen de collectie van EYE weten de talrijke platen hun weg naar de tentoonstellingen te vinden. In het Panorama (permanente tentoonstelling) zijn bijvoorbeeld enkele lantaarnplaten tentoongesteld, bij de mooiste lantaarn uit de collectie. De collectie lantaarnplaten bevat enkele duizenden items. Tot nu toe is nog maar een klein gedeelte ontsloten en veilig gesteld voor de toekomst.

De afgelopen twee maanden heb ik een bescheiden bijdrage kunnen leveren aan het ontsluiten en preserveren van de serie bioscoopreclameplaten. Het grootste deel is afkomstig uit een schenking van CARPA-HARPO, een voortzetting van HARPO n.v. uit Den Haag. HARPO is een bekende producent van bioscoopreclame. Naast lantaarnplaten produceerden zij ook korte reclamefilms. In deze schenking is van alles te vinden, van reclames voor uitgaansgelegenheden en cafétaria’s tot allerlei winkels. Al met al heb ik 208 platen gedigitaliseerd en ontsloten, die nu via EYE Collectiedatabase kunnen worden bestudeerd. Enkele platen in de collectie komen uit het begin van de jaren veertig, de meesten zijn geproduceerd aan het eind van de jaren zestig en begin van de jaren zeventig. Het materiaal kan een prachtige indruk geven van de ervaring van de bioscoop in vergane tijden. Het geeft ons inzicht in het uitgaansleven van de met name de jaren zeventig.

In het kader van toverlantaarnplaten is deze collectie bijzonder. Uit het onderzoek blijkt dat lantaarnplaten in te delen zijn in twee categorieën: Commercieel en internationaal/nationaal,  tegenover non-commercieel en regionaal. De reclamelantaarnplaten vallen eigenlijk in de categorie van commercieel en regionaal. De platen werden tegen een prijs geproduceerd, maar waren sterk gebonden aan de plaats waar de opdrachtgever gevestigd was.

Wat ik interessant vond aan deze platen is de hoeveelheid van reclames voor cafés, restaurants en discotheken. Op het eerste gezicht lijkt het niet bijzonder dat een restaurant zou adverteren in een bioscoop, deze bedrijven zijn immers ook onderdeel van de middenstand. Wat deze platen interessant maakt is de wijze waarop ze adverteren. Op menig plaat wordt de bioscoopbezoeker uitgenodigd om na de voorstelling naar een café of discotheek te gaan. Een mooi voorbeeld hiervan is bijvoorbeeld de reclame van Van Santen’s automatiek, of de reclame voor Café-bar de Postjager. In beide platen wordt het publiek met een tekst als “tot straks” uitgenodigd om naar de gelegenheid in de buurt te gaan, om daar hun bezoek aan de bioscoop af te sluiten. Dit gegeven maakt deze platen interessant, omdat ze iets kunnen vertellen over wat het inhield om naar de bioscoop te gaan in het eind van de jaren ’60.

Deze lantaarnplaten vormen een bijzonder onderdeel van de collectie van EYE, en verdienen het om verder ontsloten te worden. De vertoningscontext en de film zijn aan elkaar verbonden. Deze reclames hebben lange tijd behoord tot een onderdeel van de voorstelling. Binnen de meeste generaties herinneren mensen zich deze reclames. Vanwege hun intrinsieke plaats in de filmvoorstelling verdienen deze platen een plek in de collectie van EYE. En, het goede nieuws is, er zijn er nog genoeg. Er zijn zeker nog twee andere dozen met bioscoopreclameplaten. Ook daar zal nog genoeg in te vinden zijn.

Jeroen Splinter

Intern at A Million Pictures/film related collections EYE