Improviseren binnen kaders

In het werk van kunstenaar Janis Rafa (1984, Griekenland) staat de relatie tussen mens en dier centraal. Door middel van videokunst, film en installatie onderzoekt zij hoe deze relatie wordt gevormd door een lange geschiedenis van antropocentrisme en menselijke dominantie. Rafa gaat in gesprek met schrijver en curator Filipa Ramos, die zich bezighoudt met kunst en ecologie. Ze praten over het maakproces van Rafa, het belang van improvisatie en het menselijk ongemak wat erbij kan komen kijken als dieren de leiding nemen op een filmset.

Door Janis Rafa & Filipa Ramos02 januari 2024

Janis Rafa opening Eye Filmmuseum (© Maarten Nauw)

Filipa:

"Janis, toen ik vanmiddag je tentoonstelling bezocht ging er een hoop door me heen. Ik was onder de indruk van alle details in je werk, maar ook geraakt door de grote vragen die het oproept. Wie zijn wij als mensen? Wat voor vormen nemen we aan? Wat is onze relatie tot onszelf, tot onze plek in de wereld en tot alles en iedereen om ons heen? Wat is onze relatie tot degene die we de ‘ander’ noemen, vaak om nogal willekeurige redenen? Met deze vragen in mijn achterhoofd, en ook aangedaan door wat er allemaal aan de hand is in de wereld, werd ik overvallen door golven van genot en pijn en comfort en ongemak. Ik realiseerde me hoe belangrijk het is dat kunst ruimte kan maken voor moeilijke onderwerpen, waar ze uitgedacht en ervaren en gevoeld kunnen worden. En juist omdat jouw werk zulke moeilijke onderwerpen aankaart, vond ik het lastig te bedenken hoe ik dit gesprek kon beginnen. Dus laten we gewoon beginnen bij het begin: hoe is jouw interesse in dieren ontstaan?"

Janis Rafa – Feed me. Cheat me. Eat me. Photo © Hans Wilschut

Janis:

"Ik denk inderdaad dat ik dit verhaal vanaf het begin moet vertellen. Ik ben opgegroeid in een gezin met veel dieren. Ik had geen broers of zussen, maar er waren veel honden en katten in ons huis. De honden kwamen meestal van de straat en in de jaren negentig in Griekenland hadden de meeste straathonden Kala Azar*. Ze leefden meestal nog maar een paar jaar voordat we ze begroeven in onze tuin. Dit was de achtergrond van mijn jeugd, dus ik leerde al vroeg omgaan met lichamen die anders zijn dan de onze; lichamen die tegelijkertijd ook heel vertrouwd zijn. Ik bracht veel tijd door op plekken waar je niet veel aan taal hebt en moest op een andere manier leren communiceren om het gedrag en de behoeftes van dieren te kunnen begrijpen en om liefde te kunnen geven en ontvangen. Deze non-verbale communicatie is nog steeds aanwezig in elke film die ik maak, in elk experiment dat ik doe. Want het schieten van een film voelt altijd als een experiment voor mij, waarbij ik dieren een dominante rol laat aannemen in het filmproces en ze laat spelen met de ruimte en het perspectief."

* Kala Azar of zwarte koorts is een ziekte die veel zwerfhonden heeft getroffen. Het is tevens de titel van Rafa’s eerste speelfilm die in 2020 uitkwam.

Filipa:

"Het is opvallend dat je het woord ‘schieten’ gebruikt wanneer je het hebt over het filmproces. ‘Schieten’ kan zowel filmen betekenen als het afvuren van een wapen, zoals tijdens de jacht. Er is een samenhang tussen deze twee betekenissen, want filmen kan ook gewelddadig zijn. Je vangt als het ware de lichamen van anderen, van dieren in dit geval, en verplaatst ze naar een scherm. Janis, jij begon pas op een later punt in je kunstpraktijk met dieren te werken. Je maakte al een tijdje films voordat je besloot dat die ervaringen uit je jeugd en de relaties die je had met dieren een onderdeel van je werk konden zijn."

Janis:

"Ja, dat klopt. Mijn kunstpraktijk begon vanuit een interesse in de periferie. Ik probeerde deze randgebieden en haar vaak onzichtbare bewoners te begrijpen. In mijn vroegere werk richtte ik mij vooral op de menselijke bewoners van deze gebieden, zoals migranten en illegale jagers. Langzaamaan begon ik mijn aandacht te verschuiven naar de niet-menselijke inwoners van dit soort verwaarloosde landschappen."

Filipa:

"Je filmt op plekken die voor veel mensen moeilijk zijn om naar te kijken, zoals hondenkennels en veehouderijen. Dit soort plekken zijn steeds meer uit de stad verdwenen om hygiënische redenen, maar ook voor de geestelijke hygiëne van mensen die in steden wonen. Want als je het niet ziet dan lijdt je ook geen pijn, nietwaar? Toch kies jij ervoor om dit soort plekken te laten zien. Ik vraag me af hoe dat voor jou is, om deze dieren in zeer slechte omstandigheden te tonen, wetende dat je niets kunt veranderen aan hun situatie?"

still uit Kala azar (Janis Rafa, NL/GR 2020)

Janis:

"Ik denk dat ik twee kanten heb. Aan de ene kant wil ik naar dit soort plekken toe en zien wat daar gebeurt. Ik wil de mensen die daar wonen of werken overtuigen om me binnen te laten en me een klein deel van hun leven te laten worden. Voor één film ben ik bijvoorbeeld bevriend geraakt met jagers en heb ik met hun honden op een set gewerkt, terwijl ik het totaal niet eens ben met de dingen waar zij voor staan. Ik wil gewoon zoveel mogelijk zien en te weten komen over mijn onderwerpen. Aan de andere kant wil ik een manier vinden om mijn onderzoek te communiceren zonder dat het te informatief of belerend wordt, terwijl ik tegelijkertijd de structuren en hiërarchieën waarbinnen deze dieren leven aan de kaak wil stellen."

Filipa:

"Ik weet nog dat wij elkaar voor de eerste keer spraken en jij me vertelde over je interesse in negatieve ruimte. Negatieve ruimte is een begrip dat in dans wordt gebruikt om te verwijzen naar de lege ruimte tussen twee lichamen. In de veehouderij wordt negatieve ruimte echter gebruikt om zo veel mogelijk dieren in een kleine ruimte te proppen. Jij benadert dit begrip door middel van een serie metalen sculpturen die je maakte voor deze tentoonstelling. De sculpturen zijn zo geplaatst dat ze de ruimte als het ware opbreken. Ik zou deze sculpturen bijna readymade noemen, omdat de constructies geleend zijn van industriële fabrikanten hier in Nederland, ontworpen om dieren in kleine ruimtes op te sluiten en in bedwang te houden. Kun je ons meer vertellen over deze sculpturen en hoe ze zijn gepositioneerd in de ruimte?"

Janis Rafa – Feed me. Cheat me. Eat me. Photo © Hans Wilschut

Janis:

"De installatie is gemaakt van afscheidingshekken. Normaal staan die ongeveer een meter uit elkaar om zoveel mogelijk ruimte te besparen, terwijl ze, volgens de fabrikant, de dieren nog steeds comfort bieden. Ik wilde deze readymade objecten hervormen tot iets nieuws. Door ze te herpositioneren van een horizontale naar een verticale structuur maakte ik er een soort metastructuur van. Met deze installatie wilde ik bevragen hoe het begrip negatieve ruimte, naast de lege ruimte tussen twee lichamen, ook het dierenlichaam zelf kan betekenen – de ruimte voor de ‘ander’."

Filipa:

"De meeste dieren die we in je films zien, zoals paarden, honden en kippen, worden geassocieerd met huiselijkheid. Het zijn dieren die al lange tijd dichtbij mensen leven. Tegelijkertijd kies je ervoor om te filmen op locaties dichtbij je thuis, in Griekenland, plekken die vertrouwd voor je zijn. Dit maakt jouw oeuvre tot een voortdurend onderzoek naar tradities van nabijheid en vertrouwdheid, niet alleen tussen mensen en dieren, maar ook tussen mensen en landschappen."

Janis Rafa, Landscape Depressions, 2023. Film still, single-channel video with sound, 25 min. Courtesy the artist © Janis Rafa

still Lacerate (Janis Rafa, NL/IT 2020) (courtesy the artist and Fondazione In Between Art Film)

Janis:

"Vertrouwd is inderdaad het goede woord voor hoe ik me voel op deze plekken. Het zijn plekken waar ik me genoeg op mijn gemak voel om op onderzoek uit te gaan, om de politieke situatie te begrijpen en te snappen wat voor hiërarchieën er zijn. Hetzelfde geldt voor mijn band met honden en paarden. Ik weet min of meer wat te verwachten als ik een groep honden een ruimte in breng. Ik wil dus graag vertrouwd zijn met zowel de plek als de dieren, om zo comfortabel de scène te kunnen onderzoeken en op te zetten, en uiteindelijk de dieren vrij te kunnen laten. Ik ben niet per se geïnteresseerd in het creëren van een choreografie voor de dieren; liever laat ik ze vrij in de ruimte en zie ik dan wat er gebeurt."

Filipa:

"Dit doet me denken aan Simone Forti*, een Italiaans-Amerikaanse choreografe wier werk grotendeels rust op improvisatie. Ze zei: je kunt alleen improviseren als je veel hebt getraind. Dus je traint en traint en traint, en dan pas ben je in staat om te improviseren; je improvisatie komt zogezegd voort uit training. In jouw geval zijn de dieren waarmee je werkt al generaties lang gedomesticeerd, maar op een bepaalde manier laat jij ze vrij en laat je ze improviseren. Je kan niet voorspellen hoe ze zich zullen gedragen. Hoe ga je om met die processen van improvisatie, die grotendeels buiten jouw controle liggen?"

* Naast choreografe is Simone Forti (1935) ook kunstenaar, danser en schrijver. Ze is een belangrijk figuur binnen postmoderne dans.

Janis:

"Ik ben nog nooit teleurgesteld door dieren op een set. Best merkwaardig, want ik ben vaak door mensen teleurgesteld, maar nooit door dieren. Er is iets aan die instinctieve bewegingen van dieren, hun onverwachte reacties, dat ons mensen vaak ongemakkelijk doet voelen. Dat is waarop ik hoop als we de camera laten lopen en soms moeten we heel lang wachten voordat er zoiets gebeurt. Voor mijn eerste lange film, Kala Azar, werkten we met een grote crew en een strikt tijdschema, maar ik vond het belangrijk om tijd vrij te blijven maken voor improvisatie en verrassingen, voor de openheid die dieren met zich mee kunnen brengen. Het is eigenlijk net als met het weer. Ik ben nooit bang voor het weer als we gaan filmen; het is nog een onverwachte factor die de crew dwingt om flexibel te zijn en te zien wat daaruit kan voortkomen."

Filipa:

"Dat is waar. Er is alleen geen app die je kan vertellen: 'Deze hond is morgen in een slechte bui; misschien is het geen goede dag om te filmen'."

Janis:

"Ik vind het interessant om de hiërarchie op een set om te gooien, bijvoorbeeld door de hele crew in een kleine ruimte te duwen en de dieren de grotere ruimte te geven. Ook zijn de sets van mijn films vaak erg vies en stinkend. Er ligt overal plas en poep. Veel mensen kunnen dit niet uitstaan, maar ik hou ervan. Ik wil de aanwezigheid van dieren omarmen, in al hun wanorde en onvoorspelbaarheid."

In een overwoekerd veld duikt de kop van een wit paard op van achter weelderig groen. Op de achtergrond is er de gevel van houten huizen die betere dagen hebben gekend.

Janis Rafa, Landscape Depressions, 2023. Film still, single-channel video with sound, 25 min. Courtesy the artist © Janis Rafa

Janis Rafa – Feed me. Cheat me. Eat me.

Bezoek de tentoonstelling nog t/m 7 januari 2024 in Eye Filmmuseum.

Lees meer