Louisette: Nederlands eerste multidisciplinaire wereldster

Op 20 februari nodigt Eye Danny van Zuijlen, theatermaker en biograaf van Louisette, uit om aan de hand van beelden uit de Eye-collectie te vertellen over het leven van de on-Nederlands succesvolle artiest in het Meet the Archive-programma Louisette, de ster van de Revue. Tijdens de stille films die begin vorige eeuw voor een ware sensatie zorgden, vertelt van Zuijlen wat het werk zo bijzonder en opvallend maakt.

Toen Van Zuijlen in 2008 in een landelijk dagblad een artikel over de artieste las werd hij meteen gegrepen door haar verhaal. In 2010 maakte hij zelfs een theatervoorstelling over haar leven. “Ik vond het, en vind het nog steeds fascinerend dat een vrouw die in haar tijd in Nederland beroemd was, nu totaal vergeten is. Dat gegeven verbaasde mij. Helemaal gezien haar roem en de innovatieve dingen die ze gedaan heeft. Ik wilde uitzoeken hoe het gekomen is dat ze vergeten is. Maar tegelijkertijd kwam ik er al snel achter dat Louisette geen ‘gewone’ artieste was, maar een powervrouw die zich staande hield in een door mannen gedomineerde wereld. Daarnaast is haar levensverhaal ook erg tragisch, wat – hoe vervelend het ook klinkt – een goede basis is om haar verhaal te vertellen.”

Haar verhaal vertelt van Zuijlen niet alleen in Eye, maar ook in zijn boek De ster van de revue, het wonderbaarlijke leven van Louisette. Vier jaar duurde het voordat het boek af was. Research doen in internationale archieven in Duitsland, Indonesië, Engeland en Amerika. Verbanden leggen, de rode draad aanbrengen, schrappen en schrijven. En natuurlijk alles laten rijpen. In net geen tweehonderd pagina’s neemt hij de lezer mee in haar leven, haar relatie met de Vlaamse artiest en mentor Chrétienni, op tournee door Indonesië en de VS en uiteindelijk haar tragische laatste jaren.

Wat is er zo bijzonder aan de carrière van Louisette? Was het wereldwijd gezien uniek dat een variété-artiest een wereldtournee deed, of was dat het specifiek voor iemand uit het kleine Nederland?

“Louisettes uniekheid hangt van een aantal factoren aan elkaar. Door Chrétienni kreeg zij de kans om uit haar sociale milieu te stappen. Van huishoudster kon ze daardoor opklimmen tot een financieel onafhankelijke artieste. De directeur van Circus Carré, Frits van Haarlem, was onderdeel van een Europees netwerk van circus- en variété-acts. Het was via zijn netwerk dat Chrétienni en Louisette de kans konden grijpen zich internationaal te tonen.

Zo’n internationale tournee werd gedaan door meer Nederlandse artiesten, maar de schaal waarop Louisette dat deed, eerst Nederlands-Indië en daarna Amerika, was ongekend. Wat ze ermee verdiende trouwens ook. Tegelijkertijd zie je dat wanneer ze in de dertig is, en ze de door mannen gedomineerde artiestenwereld 'snapt’, ze daar uit breekt en als zakenvrouw naar voren stapt. Dat was uniek in die tijd.”

Hoe gebruikelijk was zo’n tour door Nederlands Indië?

“In ‘De Oost’ waren onder het koloniale bewind theaters en sociëteiten gebouwd. Aanvankelijk speelden daar Nederlandse, witte artiesten die in Indonesië woonden. Maar om het niveau wat op te krikken werd er een vereniging opgericht die artiesten uit Nederland naar de kolonie haalde. Dat gebeurde al sinds de late twintigste eeuw, maar Chrétienni en Louisette waren wel een van de eerste 'professionele kunstenaars uit Holland' die op uitnodiging van dat comité de tournee waagden. Deze periode was voor mij als schrijver lastig, omdat er geen onderzoek of documentatie over Nederlandse artiesten in Indonesië bestaat. Misschien iets voor een volgend boek.”

Je bent uitgenodigd door Eye omdat er ook filmmateriaal bestaat van Louisette. Hoe uitzonderlijk is het dat er beelden zijn van een revue-artiest uit het begin van de vorige eeuw?

“Het is gewoonweg een cadeau. Er bestaan natuurlijk meer filmopnames van revue-artiesten uit die tijd, maar vooral Louisettes beeld uit 1910 laat zóveel zien. Hoe ze bewogen en acteerden – maar ook de regiestijl van het filmmateriaal.”

Hoe wijkt die regiestijl af van de toen gebruikelijke stijl?

“Als je het materiaal ziet, zie je dat ze grotesk acteren, zoals men destijds in het theater deed. Grote gebaren, overdreven gezichtsuitdrukkingen – zodat de toeschouwer op de achterste rij de komische fratsen ook goed kon zien. Die stijl namen ze mee naar de film. ‘Klein’ acteren, zoals heden ten dage, deden ze niet.”

In hoeverre heeft het filmmateriaal jou het leven en de carrière van Louisette beter doen begrijpen? Zou jouw eigen theatervoorstelling over haar leven anders zijn geweest als je het beeldmateriaal al eerder had gezien?

“Dat je je hoofdpersonage ziet bewegen, lachen en acteren is voor een boek erg waardevol. Meer dan op foto’s en op geluidsopnamen ging Louisette voor mij leven. Het heeft mij geholpen een beter beeld van haar te scheppen. Achteraf hadden we in 2010 de beelden in de voorstelling moeten integreren, of zelfs de hele act."

Wat is er specifiek zo bijzonder aan de integratie van film in theater, zoals Chrétienni dat deed? En denk je dat Louisette daar ook iets aan bijgedragen heeft, anders dan als actrice?

“De samensmelting van film en theater was nog nooit gedaan. Er waren wel revues waarin filmopnames werden vertoond als losse scène of als actualiteit, maar dat het samengebracht werd tot één act bestond nog niet. Voor ons ondenkbaar. Door twee disciplines te integreren kun je op een bredere manier een verhaal vertellen. In dit geval een achtervolgingsscène, die op het toneel lastig te creëren is. Je moet de opnames van Louisette en Chrétienni echt als teamwork zien. Het was samen pionieren, ploeteren en uitvinden met het script, de camerapositie en de act. Besef goed dat Louisette in 1910 met die baanbrekende act door Amerika reisde, en dat iemand als Charlie Chaplin pas vier jaar later, in 1914, zijn intrede deed in de film.”

Van wanneer dateert het laatste beeld van Louisette?

“Zover ik heb kunnen nagaan uit begin jaren 20. Het vreemde van Louisettes carrière is dat zij aan de begintijd van de Nederlandse film goed vertegenwoordigd was, maar toen het medium in de jaren 20 en 30 groter werd zij niet meer in films te zien was. Dat is vreemd, want collega-artiesten als Henriëtte Davids en Fien de la Mar werden juist in deze periode echte filmsterren.”

Zou je zelf in de periode dat Louisettes ster rijzende was geleefd willen hebben?

“Zelf vind ik de Belle Époque een interessante periode waarin ik wel geleefd zou willen hebben. Het is de periode dat Nederland 'wakker wordt' na de slaperige negentiene eeuw en zich opmaakt voor de veranderingen die de Eerste Wereldoorlog in gang zette. Tegelijkertijd weet ik ook dat ik door het sterke, toenmalige klassensysteem waarschijnlijk niet de kansen had gekregen die ik anno nu krijg in het leven.”

Louisette en Chrétienni zagen al snel een rol in nieuwe technieken als film. Zelf maak je immersief theater, waarbij ook disciplines gecombineerd worden. Voel je je in die zin een zielsverwant?

“Ja, heel erg. Dat is ook een verhaallijn in het boek. Het pionieren met een nieuwe vorm, in mijn geval immersief theater – ook met VR – spreekt mij heel erg aan. Het ontdekken en verkennen van een nieuwe vorm is heel tof om te doen."

Archieven hebben voor jou een essentiële rol gespeeld bij het schrijven van je boek. Hoe veel denk je dat er van onze levens te achterhalen is over 120 jaar?

“Aan de ene kant denk ik dat het makkelijker wordt om onze levens te achterhalen omdat er zóveel is gedocumenteerd via digitale middelen als filmpjes, foto’s en appjes. Aan de andere kant ben ik bang dat die media heel vluchtig zijn. Voor onderzoek is het belangrijk om te weten hoe mensen denken – daarom zijn brieven, dagboeken en notities waardevol. Maar als dat vervliegt door snelle WhatsApp-berichten en e-mails ben ik benieuwd hoe we dat over 120 jaar gaan invullen."

En wil je in het kader van archiefappreciatie nog iets zeggen over het Eye Collectiecentrum?

“Ja, absoluut. Het publiek moet zich realiseren dat het onderzoek en de output daarvan gestut zijn door stevige schouders van archiefmedewerkers die al voor het digitale tijdperk urenlang besteed hebben aan research, onderzoek, zoeken en reconstrueren. Dat is ontzettend tijdrovend en belangrijk werk.”

Is er een episode in je eigen leven waarvan je hoopt dat er niets gearchiveerd is?

“Als je in de amusementssector werkt zijn er regelmatig momenten waaraan je niet graag terugdenkt. Zo heb ik eens een voorstelling gemaakt die totaal niet goed was: het was een komedie en niemand in de zaal lachte. Die voorstelling moesten we evengoed meer dan veertig keer spelen omdat het verkocht was aan de theaters. Vreselijk, elke avond het toneel op in de wetenschap dat je iets slechts gaat doen, haha.”