In memoriam Paul de Nooijer

Paul de Nooijer (1943 - 2025) bezocht van 1960 tot 1965 de Academie voor Industriële Vormgeving in Eindhoven, waar hij les kreeg van de experimentele filmer en beeldend kunstenaar Frans Zwartjes. Met Zwartjes maakte De Nooijer in 1972 Moving Stills, zijn debuut. In veel van zijn werk geeft De Nooijer een bizarre draai aan de werkelijkheid en probeert hij de tijd te slim af te zijn.

Het filmwerk van Paul de Nooijer is een poging om het onherroepelijke van de tijd te bezweren, zoals in Transformation by Holding Time (1976). Hierin zien we polaroidfoto’s van een naakte, witbepoederde vrouw (De Nooijers vrouw Françoise) die langzaam uit beeld verdwijnt. Gelijktijdig wordt het filmbeeld gevuld met polaroids van de verdwenen vrouw – film en fotografie lopen virtuoos in elkaar over, het verloop van de tijd toegevoegd aan het fotografisch werk.

De Nooijers pionierswerk is moeilijk onder een noemer te vangen: het is zowel persoonlijk en vervreemdend als tragisch en komisch van aard.

Afscheid van een oeuvre

Paul de Nooijers zoon Menno (1967) speelde van jongs af aan een rol in de foto’s en films. De twee werkten haast als vanzelfsprekend intensief samen vanaf 1989. Ook in de latere performances met film, dia, tekst en installaties werd de samenwerking voortgezet.

De Nooijers echtgenote Françoise trad daarbij vaak op als producent, muze en actrice. Tot recent hebben vader en zoon De Nooijer gewerkt aan een laatste productie, waarin de twee hun werk op een geheel eigen, visuele manier onder de loep nemen.

Tijd laat sporen na

Een sleutelwerk in het oeuvre van vader en zoon De Nooijer is Is Heaven Blue? #2 uit 2023. Dit meesterwerk is een betoverend, krachtig afscheid van vijftig jaar bijzondere samenwerking als kunstenaarsfamilie. De film werd onderscheiden met prijzen op internationale filmfestivals, waaronder het Annecy International Animation Film Festival en het Anne Arbor Film Festival.

Is Heaven Blue? #2 laat zien hoe de tijd zijn sporen nalaat op de lichamen van drie De Nooijers: moeder, vader en zoon. Het is een afscheid van een oeuvre, het resultaat van vijftig jaar samen kunst maken en samenleven in het teken van fotografie, animatie en film.

Vader en zoon De Nooijer maakten ook bijzondere boeken over hun werk bij uitgeverij Voetnoot, waaronder ‘Dreams and Nightmares’ (2019) en ‘Is Heaven Red? De fotografie van Paul, Françoise en Menno de Nooijer’ (2022). De vormgeving werd verzorgd door grafisch ontwerper Henrik Barends, een van de leden van de ‘extended family’ rond de De Nooijers.

Stilering, pixellation-techniek

Het merendeel van het gezamenlijke oeuvre van de De Nooijers bestaat uit korte experimentele films. Paul en Menno maakten ook videoclips (o.a. voor Golden Earring), commercials en leaders en bumpers voor muziekzender MTV Non-Stop. Er is ook een lange De Nooijer-speelfilm, Exit (1997); hierin blikt een vijftigjarige fotograaf (Paul) terug op het moment dat hij als jonge fotograaf (Menno) een grote solotentoonstelling moet voorbereiden. Relatieproblemen en een jeugdtrauma doorkruisen echter zijn plannen.

Paul en Menno de Nooijer maakten veelvuldig gebruik van de pixellation-techniek: door middel van animatie worden ‘echte’ mensen in hun bewegingen gemanipuleerd en objecten tot leven gewekt. Een ander handelsmerk van de De Nooijers is de ver doorgevoerde stilering: de beeldcompositie en de decors zijn zeer verzorgd en gedetailleerd.

Waren de films uit de jaren tachtig en negentig nog gericht op de relatie tussen fotografie en film, later verlegden de twee hun aandacht naar de relatie van fotografie en film met het theater, met als bijzondere fascinatie het interdisciplinaire Gesamtkunstwerk-ideaal van het Bauhaus.

Komedie met tragische ondertoon

In de inleiding van de monumentale monografie ‘Is Heaven Blue? De films van de De Nooijers – 1968/2022’ voorziet collega-filmmaker en voormalig adjunct-directeur van het Nederlands Filmmuseum Peter Delpeut het oeuvre van een bijzondere kwalificatie: comedy. Delpeut: “De wereld van de De Nooijers laat zich bekijken als een komedie, van het gooi- en smijtwerk van de slapstick tot het spel der vergissingen in een comedy of errors. […] Komedie en pijn zijn onverbrekelijk met elkaar verbonden en de De Nooijers hebben daar de uiterste consequenties van onderzocht.”

Delpeut ziet de films van de De Nooijers als “een vrolijke wetenschap van de menselijke psyche”. Lang voordat de selfie werd uitgevonden, waren de De Nooijers al gefascineerd door hun evenbeeld. “Denk daarbij niet aan narcisme, maar aan verwondering, aan de vraag die ons allen bezighoudt: 'Wie ben ik?'”

Overdracht en restauraties

In 2024 vertoonde Eye een selectie hoogwaardige digitale restauraties uit het filmoeuvre van de De Nooijers tijdens het jaarlijkse Meet the Archive-programma. De vertoning werd gevolgd door de bijzondere performance Living Screens van vader en zoon De Nooijer.

Eye blijft zorg dragen voor het werk van Paul en Menno De Nooijer. Alle resterende analoge films, digitale werken, papieren archieven en fotoseries uit hun films worden opgenomen in de Eye-collectie, gearchiveerd, beschreven en (indien nodig) gerestaureerd.