Ivan's Childhood

In De jeugd van Ivan concentreert Tarkovski zich op de belevenissen van de twaalfjarige Ivan, wiens ouders door de nazi's vermoord. Gedreven door haat sluit de jongen zich aan bij een groep partizanen aan het front om tegen de Duitsers te strijden. Tarkovski’s eerste lange film biedt een voor Russische begrippen ongebruikelijke kijk op de Tweede Wereldoorlog. Het is geen conformistische Sovjetoorlogsfilm vol heroïsche wapenfeiten, maar een geëngageerde, persoonlijke getuigenis. Ivan is een Russische jongen die tegelijkertijd symbool staat voor alle kinderen die slachtoffer worden van oorlogsgeweld – een al te actueel thema.

Meesterlijk debuut

De jeugd van Ivan viel op door zijn visuele kwaliteiten; de verbeelding van dromen speelt een belangrijke rol. De Sovjetregering was er minder over te spreken, waardoor de film in een kleine roulatie werd uitgebracht.Tarkovski’s meesterlijke debuut werd vrijwel meteen een klassieker in het Westen.

In de late jaren vijftig en vroege jaren zestig gaf Nikita Chroesjtsjov ruimte aan politieke hervormingen en werd ook het culturele klimaat (relatief) liberaler. Filmers als Andrej Tarkovski, Michail Kalatozov, Marlen Choetsjiev, Larisa Shepitko en Andrej Kontsjalovski maakten gebruik van nieuwe vrijheden. Wat overigens niet betekende dat de censuur alles toestond: Tarkovski kreeg in toenemende mate te maken met kritiek op het hoge artistiek-vrijzinnige (‘subjectieve’) gehalte van zijn films, waarin de zegeningen van het communisme niet duidelijk genoeg zouden worden benoemd.

Garrett Bradley

Keuzefilm van de Amerikaanse kunstenaar en filmmaker Garrett Bradley, aan wie Eye een tentoonstelling wijdt. Over haar filmselectie zegt ze:

Deze constellatie van films heeft mij in de loop der jaren gevormd, als een verschrikkelijke en prachtige symmetrie – een reeks visioenen die niet alleen de afgrond van menselijke onwetendheid en gewelddadige macht weerspiegelen, maar ook het stille, koppige verzet.

Deze berichten uit de randen van het menselijk bewustzijn vormen een bastion tegen het uitwissen van herinneringen. Wanneer kunst tot zwijgen wordt gebracht, wordt het verleden gesteriliseerd, het heden afgevlakt door braafheid, en de toekomst een herhaling van vastgeroeste mythen. Zo ontstaat een verhaal dat zijn eigen lelijkheid niet onder ogen durft te komen, noch de moed heeft om er voorbij te fantaseren.

Deze werken zijn niet louter amusement (hoewel sommige wel zo zijn gemaakt); het zijn koortsdromen over onze gedeelde menselijke conditie, hoe we wankelen onder het gewicht van de geschiedenis en toch nog steeds ons hoofd opheffen om te dromen. Ik keer steeds weer naar deze films terug omdat ze me eraan herinneren dat, hoewel de wereld vaak wreed is, ons collectieve vermogen om te volharden, te vechten en iets beters te bedenken, een verzet is dat zo diepgaand is dat het grenst aan het sublieme.