Skip to content

Mind in Motion

Programmeurs van de Toekomst-trainee Samuël Leemeijer onderzoekt hoe psychologische fictie zich vertaalt naar een audiovisueel medium zoals film in Mind in Motion, een tweedaags programma vanaf 16 juli in Eye en op de Eye Film Player.

Door Samuël Leemeijer22 mei 2024

still uit Goodbye Jérôme! (Gabrielle Selnet, Adam Sillard & Chloé Farr, FR 2022)

still Goodbye Jérôme! (Gabrielle Selnet, Adam Sillard & Chloé Farr, FR 2022)

Hoewel we leven in een tijdperk van wetenschappelijke en technologische wonderen, is één essentieel deel van het menselijk lichaam nog altijd gehuld in mysterie: het brein en diens psyche.

Volgens deskundigen is onze psyche opgedeeld in twee delen: het bewuste en het onderbewuste. De onbewuste geest heeft direct invloed op onze wildste dromen, dierbaarste herinneringen, diep weggestopte gevoelens, onwenselijke slechte gewoonten en daden, constante obsessies en onbekende bronnen van angst; op hun beurt beïnvloeden ze stuk voor stuk onze bewuste ervaringen in de realiteit. Het speelt overduidelijk een belangrijke rol in al onze individuele levens, en toch weten we er zo weinig van. Dat fascineert me, en kennelijk ben ik niet de enige, want mensen bestuderen dit al eeuwenlang.

still uit A Kind of Testament (Stephen Vuillemin, FR 2023)

still A Kind of Testament (Stephen Vuillemin, FR 2023)

De menselijke geest is onderzocht in narratieve kunst en media met behulp van dat handige genre dat psychologische fictie heet: de innerlijke processen, mentale toestand en persoonlijke motivatie van de personages worden ingezet als verhalende middelen om hun daden te analyseren die invloed hebben op het grotere verhaal.

Psychologische literatuur is lang een bloeiend genre geweest, want een ik-verhaal is een handige vorm om de innerlijke monoloog van personages te openbaren. Het spelen met onbewuste vertelmiddelen als onbetrouwbare verhalen werkte ook prima voor dit medium. Maar wat kunnen boeken ons schelen, we leven niet meer in de 19e eeuw! Alles draait nu om film, baby. Dus hoe krijgt psychologische fictie dan vorm in een audiovisueel medium als film?

Film kan een ongelofelijk prikkelend en meeslepend medium zijn, maar personages die hun prozaïsche gedachten en gevoelens constant hardop verkondigen (zoals in een boek) vormen, als het gedachteloos toegepast wordt, uiteindelijk een jammerlijk misplaatst plotmiddel. Een psychologische film moet beeld en geluid ten volle benutten om kijkers een goede indruk te geven van de psyche van de personages. Maar het onderbewuste is sowieso al een moeilijk te vatten begrip, dus hoe geef je dit vage en zweverige concept bondig weer in een audiovisuele ervaring die kijkers kunnen begrijpen?

still uit Bath House of Whales (Mizuki Kiyama, JP 2019)

still Bath House of Whales (Mizuki Kiyama, JP 2019)

Daarbij komt animatie van pas. Alles wat onmogelijk weer te geven lijkt met live action kun je altijd tekenen als animatie. The sky is the limit! Helaas wordt de animatiefilm nog altijd omgeven door een aantal stigma’s: “dat is voor kinderen!”, “het is geen serieuze kunstvorm!”, “met live action kun je betere en realistischere verhalen vertellen!” Ja, de meeste animatiefilms die worden gemaakt zijn gericht op nog niet helemaal volgroeide geesten, en ja, we hebben extreem populaire producties gezien die zijn afgegleden tot vreselijk belabberde sitcom-rotzooi (ik heb het over jou, Family Guy), maar de animatiefilm stelt zoveel meer voor dan alleen kindervermaak en flauwe sitcoms.

poster PvdT Samuël Leemeijer – Mind in Motion

Mind in Motion

Deze beperkte kijk op animatie is precies wat ik wil bestrijden met mijn filmprogramma Mind in Motion. Ik wil een podium bieden aan psychologische animatiefilms en de onbegrensde mogelijkheden ervan tonen aan een breder publiek, met name films die erin slagen de menselijke psyche en het onderbewuste te verbeelden op een manier die origineel, herkenbaar, invoelbaar en simpelweg opwindend is.

still uit On the Way Home (Mizuki Kiyama, JP 2018)

still On the Way Home (Mizuki Kiyama, JP 2018)

still uit Tekkonkinkreet (Michael Arias, JP 2006)

still Tekkonkinkreet (Michael Arias, JP 2006)

Ik zal een paar voorbeelden geven van films die passen bij wat ik hierboven beschrijf. De Japanse filmmaker Satoshi Kon is bekend om zijn unieke vermenging, in bijna al zijn films, van de collectieve bewuste realiteit en de individuele onderbewuste psyche. In zijn doorbraakfilm Perfect Blue (1997) spelen paranoia en angst de hoofdrol in een naargeestig verhaal over een jonge popster die langzaam haar grip op de realiteit verliest als ze gestalkt wordt door een obsessieve fan.

Nadat hij overal laaiende recensies had ontvangen werd Kon al snel wereldwijd een schoolvoorbeeld voor kunstenaars en vervolgde hij zijn reeks psychologische juweeltjes met Paprika
(2006). Hierin is het titelpersonage een psychiater die in de dromen van patiënten duikt, maar de spannendste en meest ambitieuze verhaallijn is die van de rechercheur, wiens heden en verleden worden onderzocht via een mysterieuze moord waarvan hij en het publiek getuige zijn in vreemde terugkerende droomachtige beelden die zijn geestestoestand verkennen, wat uiteindelijk culmineert in opzienbarende onthullingen en een sterke karakterontwikkeling die op uiterst verfrissende wijze over het voetlicht gebracht wordt. Triest genoeg overleed Kon toen hij nog maar 46 was, maar zijn werk is nog altijd zeer relevant.

Kon stond bekend om het vermengen van realiteit en psyche, maar hoe zou het zijn als de bewuste realiteit volledig verwijderd wordt uit de perceptie van de kijker, en het werk alleen laat zien wat er omgaat in het onderbewuste van personages die steeds verder afdalen in de spiraal van hun eigen psyche?

still uit The Last Bar (Arne Hain, DE 2023)

still The Last Bar (Arne Hain, DE 2023)

Een van de leukste dingen die een kunstenaar kan doen is volledig uit zijn dak gaan bij het weergeven van personages die… nou ja, volledig uit hun dak gaan. Creatieve grenzen worden losgelaten, want er zijn geen regels waaraan je je moet houden om een zinnige realiteit af te schilderen. Tekkonkinkreet (2006) speelt met dit concept in de laatste akte, maar een ander voorbeeld dat me te binnen schiet is het veelgeprezen BoJack Horseman (2014-2020).

Deze serie van Raphael Bob-Waksberg bevat enkele sleutelscènes die plaatsvinden terwijl BoJack onder invloed van drugs is en er geestelijk slecht aan toe is, met in de voorlaatste aflevering een aangrijpende en claustrofobische 26 minuten durende psychologische evaluatie van BoJack die moet zien om te gaan met het overlijden van vrienden en familieleden, de gevolgen van zijn daden, sterfelijkheid, zelfmoord en de dood.

Vergelijkbaar zijn de controversiële twee laatste afleveringen van Neon Genesis Evangelion (1995-1996) van Hideaki Anno. De serie had aan het eind problemen met het budget, waardoor de makers een creatief minimalistische aanpak kozen door de apocalyps te verbeelden in het hoofd van hoofdfiguur Shinji, een droefgeestige, labiele tiener. De kijkers waren kwaad, begrijpelijkerwijs, want de serie maakte een ommekeer van 180 graden door radicaal te veranderen van aanpak en vertelstijl, wat resulteerde in een schijnbaar povere en luie poging om de serie tot een einde te brengen. Gelukkig werd dit allemaal ‘rechtgezet’ in de direct erop volgende speelfilm The End of Evangelion (1997), die dezelfde gebeurtenissen toont als de laatste twee afleveringen, maar nu zien we wat er gebeurde buiten de persoonlijke belevingswereld van Shinji.

still uit The Garden of Heart (A szív kertje) (Olivér Hegyi, HU/SK 2022)

still The Garden of Heart (A szív kertje) (Olivér Hegyi, HU/SK 2022)

Deze verbeeldingen van de psyche van personages kunnen enigszins onnozel, verbazingwekkend en onwaarschijnlijk aandoen, maar we moeten de enorme hoeveelheid werk en creativiteit waarderen van alle betrokkenen bij het maken van een psychologisch werk dat fris, gedurfd en vernieuwend is, en toch een publiek vindt door een zekere herkenbaarheid te verwerken in die complexe visuele domeinen waar de raadselachtige psyche onderzocht wordt. De surreële ongerijmdheid kan ervoor zorgen dat sommige mensen er niet volledig in meegaan en zal zeker enige suspension of disbelief vergen, maar zoals iemand wijselijk tegen BoJack Horseman zegt als hij zich aan alles te buiten gaat in de voorlaatste aflevering: “It’s just your brain going through what it feels like it has to go through. All you can do right now is sit back and enjoy the show.

Mede mogelijk gemaakt door