Ode aan de cinema: Pan's Labyrinth

Met fluisteringen over een mogelijke Derde Wereldoorlog klinken sprookjesvertellingen zoals Pan’s Labyrinth onheilspellend actueel. Al sinds het begin van de mensheid zijn sprookjes een manier geweest om onze innerlijke wereld te begrijpen. De Zwitserse psychiater Carl Jung omschreef het als volgt: “The fairy tale is the purest and simplest expression of collective unconscious psychic processes.” Het is dan ook geen toeval dat sprookjes juist in tijden van maatschappelijke onrust aan populariteit winnen. Ze fungeren als gids wanneer de onzekerheid van het leven ons confronteert met onbekende gebieden in onszelf. Wat kan Pan’s Labyrinth ons leren over hoe we moeten omgaan met oorlog, de opkomst van kunstmatige intelligentie en politieke instabiliteit?

Ik zag Guillermo del Toro’s duistere fantasyfilm voor het eerst als tiener. Zoals velen van mijn leeftijd was ik gefascineerd door werelden vol magie waarin ik kon ontsnappen. Destijds dacht ik: een magische wereld is obviously beter dan een wereld zonder magie. Maar achteraf zie ik dat die werelden vooral een toevluchtsoord waren. Niet voor een echte oorlog, maar voor de strijd in mezelf. Voor de hormonen die door mijn lijf knetterden, de verwarring die ik voelde zodra ik de veilige muren van mijn huis verliet. Elke vrouw die ooit voor het eerst maandverband droeg op een middelbare school begrijpt wat ik bedoel: doorlekken staat gelijk aan sociaal faillissement.

In Pan’s Labyrinth vlucht de jonge Ofelia (gespeeld door Ivana Baquero) voor haar meedogenloze realiteit door een fee te volgen naar een magische wereld. Haar leven staat er op dat moment niet best voor. Haar stiefvader is een sadistische man die oorlog voert tegen de rebellen in het Spanje van 1944. Haar moeder is hoogzwanger en ziek, wat maakt dat ze voornamelijk op zichzelf is aangewezen.

De film stelt indirect ook een vraag die vandaag weer even actueel is: hoe reageren wij op autoritair gezag? Ik weet nog goed dat ik aan het begin van de coronapandemie de herkomst van het virus bevroeg. Er werd fel op mij gereageerd, alsof ik een verrader was. Uiteindelijk bleek het virus inderdaad mogelijk uit een laboratoriumlek afkomstig te zijn. Het leerde mij een belangrijke les: in tijden van angst wordt zelfs een simpele vraag stellen al snel een daad van verzet. Dat betekent dat we onszelf in onrustige tijden moeten afvragen wat het betekent om mens te zijn – en vooral: om mens te blijven – in onmenselijke omstandigheden.

Het is verleidelijk om Pan’s Labyrinth te analyseren op wat ‘echt’ is en wat niet. Heeft Ofelia alles verzonnen? Was het fantasie of werkelijkheid? Maar volgens Guillermo del Toro is álles echt. Verhalen zijn echt omdat ze universele, menselijke waarheden onthullen. Sprookjes gaan niet over ontsnapping uit de werkelijkheid, maar over het vinden van waarheid in een andere taal. Zo lijkt het verhaal Roodkapje over een meisje en een wolf te gaan, maar waarschuwt het ons, zonder dat letterlijk te zeggen, voor het gevaar van seksueel geweld. Het probleem met sommige moderne, recenter gemaakte sprookjes is dat ze de waarheid afvlakken of soms helemaal uitwissen. Wat ik in het geval van jonge kinderen begrijp. Maar het gevoel eronder is nog steeds tastbaar. En wat leert ons dit dan? Dat we ons onderbuikgevoel niet kunnen vertrouwen?

Dat is in het geval van Pan’s Labyrinth absoluut niet zo.
Del Toro kiest er bewust voor het verhaal niet te verzachten.
Hij vertrouwt erop dat het publiek de film aan kan.
Hoewel ik moet toegeven dat dit bij mij pas op de valreep het geval was.

Ofelia’s reis door de duisternis is een innerlijke tocht. En op een bepaalde manier is dat precies de reis die wij allemaal maken in donkere tijden: van een ego dat vastloopt in een nieuwe realiteit, naar een transformatie tot wie we werkelijk zijn. De empathische aanschouwer. Die zich niet laat leiden door angst en geweld. Zo vinden we, zoals in elk echt sprookje, pas aan het eind van het donker onze ware vorm terug. En voorbij dat ego kan je misschien echt wel spreken van een Happily Ever After.